Hoàn thiện khung pháp lý, bảo đảm tính khả thi
Sáng 20/3 tại Hà Nội, Bộ Công Thương tổ chức Hội nghị tham vấn chính sách đối với Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, dưới sự chủ trì của Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân. Hội nghị có sự tham gia của đại diện các bộ, ngành, doanh nghiệp, hiệp hội và các chuyên gia trong lĩnh vực tài chính, thương mại.
Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh đã được bổ sung vào Chương trình lập pháp năm 2026 theo Nghị quyết số 119/2026/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.
Thời gian qua, Bộ Công Thương đã triển khai đầy đủ các bước xây dựng chính sách theo quy định, bao gồm ban hành kế hoạch soạn thảo, thành lập Tổ soạn thảo, tổ chức lấy ý kiến rộng rãi và chuẩn bị hồ sơ chính sách đầy đủ. Việc xây dựng Luật là cần thiết trong bối cảnh hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường và thúc đẩy hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.
Đại diện hiệp hội, ngành hàng, chuyên gia góp ý Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh
Trong quá trình xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, tại hội nghị, nhiều ý kiến từ chuyên gia, hiệp hội, ngành hàng và doanh nghiệp đã tập trung làm rõ các vấn đề cốt lõi, từ thiết kế khung pháp lý đến khả năng vận hành thực tế của thị trường.
Theo bà Hoàng Thị Liên – Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam, đến nay khung pháp lý bước đầu đã được định hình, song vẫn còn nhiều băn khoăn liên quan đến cơ chế vận hành cụ thể. Một trong những vấn đề được đặt ra là việc cho phép các tổ chức, pháp nhân đủ điều kiện được thành lập và vận hành sàn giao dịch hàng hóa, nhưng tiêu chí cụ thể và cách thức tổ chức hoạt động vẫn cần được làm rõ.
Bà Liên cho rằng, mặc dù trước đó đã có các quy định liên quan đến sàn giao dịch hàng hóa trong khuôn khổ Trung tâm tài chính quốc tế, song để thị trường thực sự vận hành, cần một hành lang pháp lý đủ mạnh để doanh nghiệp có thể tham gia một cách thực chất. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh doanh nghiệp hiện nay vẫn chủ yếu giao dịch qua các kênh truyền thống.
Ở góc độ ngành hàng, sự khác biệt giữa các mặt hàng cũng đặt ra yêu cầu thiết kế chính sách linh hoạt. Với cà phê, nhu cầu tiêu dùng nội địa tương đối lớn, có thể tạo thanh khoản cho thị trường. Trong khi đó, hồ tiêu chủ yếu phục vụ xuất khẩu, tiêu thụ trong nước chỉ chiếm khoảng 5-6%, nên việc hình thành giao dịch sôi động trên sàn là thách thức không nhỏ.
Cùng với đó, doanh nghiệp cũng đặt câu hỏi về lợi ích thực sự khi tham gia sàn giao dịch trong nước, trong khi hiện nay giá cả đã được tham chiếu từ các thị trường quốc tế. Nếu không có cơ chế vượt trội, thuận lợi hơn, việc thu hút doanh nghiệp tham gia sẽ gặp khó khăn.
Phản hồi các ý kiến này, đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết, việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh sẽ được thực hiện theo quy trình riêng, trên cơ sở đó Bộ Công Thương sẽ ban hành các nghị định hướng dẫn cụ thể. Quá trình phát triển thị trường sẽ được triển khai theo lộ trình phù hợp, vừa thúc đẩy phát triển, vừa kiểm soát rủi ro.
Theo cơ quan quản lý, kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã xây dựng hệ thống pháp lý hoàn chỉnh cho sở giao dịch hàng hóa. Việt Nam sẽ tham khảo các mô hình này, đồng thời điều chỉnh để phù hợp với điều kiện trong nước.
Kiểm soát rủi ro, nâng cao năng lực thị trường
Một trong những vấn đề được nhiều ý kiến quan tâm là rủi ro thao túng giá khi thị trường được mở và có sự tham gia của các nhà đầu tư lớn, đặc biệt là nhà đầu tư nước ngoài.
Bà Hoàng Thị Liên bày tỏ lo ngại rằng khi giá cả liên thông với thị trường quốc tế, liệu có nguy cơ bị chi phối bởi các nhà đầu cơ lớn hay không. Đây là vấn đề cần được tính toán kỹ lưỡng trong thiết kế chính sách, nhằm bảo đảm thị trường phản ánh đúng cung – cầu thực tế, đặc biệt tại các vùng nguyên liệu.
Ở góc độ cơ quan quản lý, đại diện Bộ Công Thương cho biết, tại nhiều thị trường trên thế giới, các nhà sản xuất lớn có ảnh hưởng nhất định đến giá cả. Tuy nhiên, cơ quan quản lý nhà nước sẽ có các công cụ để giám sát, phòng ngừa và xử lý các hành vi như thao túng giá, rửa tiền hoặc làm méo mó thị trường. Các cơ chế này sẽ được hoàn thiện theo hướng tiệm cận thông lệ quốc tế.
Từ phía doanh nghiệp, đại diện Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (Petrovietnam) cho rằng, thị trường hàng hóa, đặc biệt là dầu khí, có nhiều đặc thù cần được tính đến. Các sản phẩm dầu thô rất đa dạng về chủng loại, chất lượng không đồng nhất, dẫn đến khó khăn trong chuẩn hóa và giao dịch trên sàn.
Bên cạnh đó, việc tham gia các công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro vẫn còn nhiều vướng mắc đối với doanh nghiệp nhà nước. Nếu không có cơ chế phù hợp, doanh nghiệp có thể e ngại do rủi ro bị đánh giá là thất thoát vốn, trong khi lợi ích phòng ngừa rủi ro lại chưa được ghi nhận đầy đủ.
Ngoài ra, thị trường quốc tế có quy mô giao dịch rất lớn, yêu cầu cao về năng lực tài chính, quản trị rủi ro và xử lý tranh chấp. Đây là những yếu tố mà doanh nghiệp trong nước cần thời gian để thích ứng, đồng thời đòi hỏi sự hỗ trợ từ khung chính sách.
Ở góc nhìn chuyên gia, TS Võ Trí Thành – Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược thương hiệu và cạnh tranh nhấn mạnh, phát triển thị trường hàng hóa phái sinh không chỉ là câu chuyện tài chính, mà gắn chặt với nền kinh tế thực. Đây là công cụ quan trọng để phân bổ nguồn lực, phân tán rủi ro và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Theo TS Võ Trí Thành, nếu Việt Nam hướng tới một nền kinh tế thị trường hiện đại, thì việc phát triển đầy đủ các cấu phần thị trường, trong đó có thị trường hàng hóa phái sinh là yêu cầu tất yếu. Tuy nhiên, đây là lĩnh vực có tính giao thoa giữa thương mại và tài chính, do đó cần khung pháp lý phù hợp, thậm chí vượt ra ngoài phạm vi của Luật Thương mại hiện hành.
Chuyên gia này cũng cho rằng cần có cách tiếp cận thận trọng nhưng không chậm trễ, với lộ trình rõ ràng. Việc xây dựng thị trường phải đi kèm với nâng cao năng lực của các chủ thể tham gia, từ doanh nghiệp đến cơ quan quản lý, cũng như hoàn thiện các thiết chế giám sát.
Đồng thời, cần tận dụng lợi thế của Việt Nam trong các mặt hàng nông sản có vị thế cao trên thế giới như gạo, cà phê, hồ tiêu, qua đó nâng cao giá trị và khẳng định thương hiệu trên thị trường quốc tế.
Có thể thấy, các ý kiến góp ý đều thống nhất rằng việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là cần thiết, song đòi hỏi cách tiếp cận bài bản, có lộ trình và phù hợp với thực tiễn. Bài toán đặt ra không chỉ là tạo lập một thị trường mới, mà còn là nâng cấp toàn diện năng lực vận hành của nền kinh tế, từ thể chế đến doanh nghiệp.
