Gặp gỡ nghệ nhân một đời cống hiến cho tinh hoa nghề chạm

Lớn lên trong gia đình có truyền thống nghề chạm bạc, thế nhưng thuở đầu, ông Tuân mưu sinh bằng nghề gò tàu biển rồi cơ duyên lại đưa ông trở về nối nghiệp gia đình. Năm 14 tuổi, ông bắt đầu làm những sản phẩm đơn giản như vòng tay, vòng róc, vòng rết cho Hợp tác xã Việt Hồng.

Nghề chạm bạc len lỏi vào từng nếp nhà, hiện diện trong đời sống thường nhật của dân làng. Trẻ nhỏ nhìn cha mẹ, nhìn những người thợ xung quanh làm rồi tự học theo. Nghề đến với ông tự nhiên như vậy, nhưng để thực sự gắn bó lâu dài với nghề lại là một câu chuyện khác.

Khoảng năm 1984, sau khi tốt nghiệp THPT, ông lên Hà Bắc (nay là tỉnh Bắc Ninh) học cắt may rồi vào Trường Đóng tàu Kiến An (Hải Phòng), làm tại ban gò. Tại đây, ông được một người thầy từng tu nghiệp nhiều năm ở Trung Quốc truyền dạy kỹ thuật gò kim loại.

Những năm tháng ấy trước hết là để tìm kế sinh nhai, nhưng những gì học được lại trở thành vốn nghề quan trọng khi ông trở về quê bắt đầu làm nghề. Trong thời gian đó, ông phát huy khả năng đọc bản vẽ, dựng phom, gò trơn để tạo dáng cho những sản phẩm lớn như lọ, đèn lồng và nhiều sản phẩm có cấu tạo phức tạp. Từ đó, ông gắn bó với nghề lâu dài đến nay.

Ông Tuân kể từng có thời gian lên Hà Nội làm đúc trang sức, tham gia triển lãm, hội chợ đồ mỹ nghệ và đưa sản phẩm của địa phương đi nhiều nơi, nhưng sau cùng vẫn trở về Đồng Xâm để phục dựng sản phẩm truyền thống. Càng làm lâu, ông càng hiểu giá trị riêng của nghề mình đang theo đuổi và cũng nhìn thấy rõ những thay đổi mà làng nghề phải đối mặt khi thị trường ngày một khác.

Hành trình lưu giữ tinh hoa chạm bạc

Nhiều năm qua, ông Tuân tìm kiếm và mua lại những sản phẩm cũ của Đồng Xâm để lưu giữ trong không gian trưng bày tại nhà. Ở đó có những chiếc ống vôi, quả đào gắn từng thời người thợ đi đến các vùng đồng bào dân tộc để làm nghề, những chiếc khay, cốc, nậm rượu của thời kỳ Hợp tác xã từng được sản xuất để xuất khẩu hay các món đồ trang sức, hộp nhỏ từng phục vụ khách du lịch khi kinh tế mở cửa.

Ông cùng gia đình đầu tư không gian lưu trữ hiện vật. “Có những món đồ tôi chấp nhận mua lại với giá cao, chịu lỗ vì nhiều sản phẩm của thế hệ trước bị bán đi hoặc thất lạc khi cuộc sống khó khăn”, ông Tuân nói. Với ông, chắt chiu gìn giữ những món đồ cũ cũng là giữ lại “hồn cốt” của quê hương, để người đời sau “thấu cảm được cái tâm, cái tầm của lớp thợ Đồng Xâm đi trước”.

Thế nhưng, hiện vật có thể tìm mua và lưu giữ, còn người biết nghề thì không dễ có lại. Theo ông Tuân, những lớp thợ từng được đào tạo bài bản trước đây nay còn rất ít, trong khi người trẻ hầu như không chọn học chạm thủ công từ đầu. Phần lớn tìm đến những công việc khác có tính ổn định hơn, còn nghề chạm bạc cần thời gian dài để rèn luyện trong khi giá trị công sức người thợ chưa được thị trường đáp ứng tương xứng.

Những khó khăn, trăn trở với nghề

Ông đau đáu gìn giữ trọn vẹn những tinh hoa kỹ nghệ tạo nên cốt cách độc bản của chạm bạc Đồng Xâm. Với một món đồ chạm thủ công, người thợ phải xử lý từng đường nét, từng góc khuất và những phần lõm sâu mà máy móc khó thực hiện. Các chi tiết như chân con vật, cánh hoa hay đường chạm luồn vào nền đồng đều đòi hỏi người làm phải có kinh nghiệm và sự kiên nhẫn. Theo ông, giá trị của sản phẩm vì thế không thể chỉ tính bằng số lượng hay tốc độ hoàn thành, mà nằm trong công sức, kỹ thuật và tư duy của người thợ.

Nhưng chính điều đó cũng khiến hàng thủ công gặp khó trên thị trường hiện nay. Ông chia sẻ: “Một sản phẩm làm tay mất nhiều thời gian, công sức nhưng giá bán không phải lúc nào cũng tương xứng, trong khi những sản phẩm được sản xuất bằng máy có thể đưa ra thị trường nhanh hơn, nhiều hơn và rẻ hơn. Khi người mua quan tâm nhiều đến giá thành và hình thức, sự chênh lệch ấy khiến người thợ thủ công ngày càng khó sống được bằng nghề”.

Điều khiến ông Tuân trăn trở là làm sao để giữ lại những truyền thống quê hương, nghề mà đã nuôi sống qua 40 đời thợ. Ông luôn muốn làng nghề có một trung tâm thực chất, quy tụ những anh em tâm huyết để đoàn kết vực dậy nghề.

Thế nhưng, thực tế rất khắc nghiệt, “chỉ có lòng nhiệt tình thì chẳng giải quyết được gì”, ông chia sẻ. Muốn duy trì sản xuất và phát triển, thợ thủ công bắt buộc phải có vốn. Ông mong có thể nhận được sự quan tâm, hỗ trợ thiết thực từ phía chính quyền, để những nguồn vốn được đưa về đúng chỗ, đúng người làm nghề đích thực.

Niềm tin lớn với nghề truyền thống

Dẫu vậy, ông tin rằng những người lớn lên trong gia đình làm nghề, dù có lúc phải rời quê đi làm công việc khác, vẫn mang theo những ký ức và kỹ năng đã được hình thành từ nhỏ. Khi trở về, đôi tay có thể làm quen lại với công việc sau một thời gian. Bởi vậy, điều ông hướng tới là giữ cho nghề còn người biết làm, còn sản phẩm để tham chiếu và còn những người đủ tâm huyết để trao lại kỹ thuật khi lớp sau muốn tìm về.

Ông cho rằng, muốn nghề tiếp tục sống thì trước hết người thợ phải có điều kiện để duy trì nghề, còn những giá trị đặc sắc của sản phẩm phải được nhìn nhận đúng với công sức đã bỏ ra.

Hiện ông Tuân còn trông coi Đền thờ Tổ nghề Đồng Xâm (xã Trà Giang, tỉnh Hưng Yên) và tiếp tục sưu tầm hiện vật, lưu giữ tư liệu về làng. Ông tin rằng: “Chỉ cần dân ở đây còn sống thì nghề này sẽ còn tồn tại mãi mãi”.

Nghệ nhân Quốc gia Nguyễn Văn Tuân luôn giữ một ngọn lửa đam mê với nghề. Ông đã dành phần lớn thời gian cuộc đời để gìn giữ, bảo tồn những giá trị thủ công, tinh hoa đường nét của làng chạm bạc Đồng Xâm. Ông có một niềm tin mãnh liệt rằng nghề này sẽ không bao giờ lụi tàn, chỉ cần còn một người ở trên đất Đồng Xâm thì nghề chạm bạc sẽ luôn sống mãi.