Tắc nghẽn chuỗi cung ứng
Theo Reuters, gạo đóng vai trò then chốt đối với an ninh lương thực toàn cầu. Vì vậy, bất kỳ sự gián đoạn nguồn cung nào, dù nhỏ nhất, cũng có thể tạo ra tác động dây chuyền tới nhiều quốc gia, đẩy giá cả tăng cao và gây áp lực lên ngân sách hộ gia đình, đặc biệt với nhóm người tiêu dùng nhạy cảm về giá tại châu Á và châu Phi.
Trong bối cảnh đó, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) vào tháng 4 từng dự báo sản lượng gạo toàn cầu sẽ tăng 2%, đạt mức cao kỷ lục trong niên vụ 2025-2026. Tuy nhiên, triển vọng này đang chịu nhiều thách thức từ các biến động địa chính trị và khí hậu.
Theo các nhà sản xuất và thương lái, tác động từ chiến sự Trung Đông đang ảnh hưởng trực tiếp đến nông dân tại các quốc gia xuất khẩu chủ lực, đồng thời lan sang cả những nước phụ thuộc vào nhập khẩu như Philippines và Indonesia. Xung đột đã làm đình trệ dòng chảy nhiên liệu và phân bón qua eo biển Hormuz - cửa ngõ huyết mạch kết nối vùng Vịnh với thị trường toàn cầu.
Một cửa hàng bán lẻ gạo ở thành phố Quezon, Philippines. Ảnh: Daily Tribune
Trong khi đó, nông dân tại các nước Đông Nam Á, chủ yếu là các hộ sản xuất nhỏ, đang phải đối mặt với áp lực ngày càng lớn khi hiện tượng El Nino được dự báo sẽ mang đến điều kiện thời tiết nóng hơn và khô hạn hơn trong nửa cuối năm.
"Tại một số quốc gia, nông dân đã bắt đầu vụ trồng lúa nhưng đang sử dụng ít vật tư đầu vào hơn do giá cả leo thang. Chúng ta sẽ chứng kiến tình trạng nguồn cung toàn cầu bị thắt chặt hơn trong nửa cuối năm nay và đầu năm tới", ông Maximo Torero, chuyên gia kinh tế trưởng của FAO cho biết thêm.
Nhìn lại quá khứ, năm 2008, các lệnh hạn chế xuất khẩu từ những nhà cung cấp lớn đã khiến giá gạo tăng hơn gấp đôi, lên khoảng 1.000 USD/tấn, gây ra bất ổn tại nhiều quốc gia. Gần đây hơn, tình trạng khan hiếm nguồn cung trong giai đoạn 2022-2023 cũng đã đẩy giá gạo tăng mạnh.
Trong khi đó, tại thời điểm hiện tại, các lô hàng gạo tiếp tục phải đối mặt với tình trạng tắc nghẽn trong chuỗi cung ứng. “Logistics đã trở thành một cơn ác mộng, đặc biệt tại châu Á do thiếu bao bì nhựa PP, số lượng xe tải vận chuyển gạo ra cảng bị hạn chế và bản thân hoạt động vận tải biển cũng bị gián đoạn”, một thương lái tại Singapore thuộc tập đoàn buôn bán gạo hàng đầu thế giới chia sẻ.
Đáng chú ý, trong khi tình trạng thiếu phân bón và khô hạn đang kìm hãm năng suất của các vụ gieo trồng quy mô nhỏ hiện tại ở Đông Nam Á, thì vụ mùa tiếp theo được dự báo có thể còn đối mặt với mức sụt giảm lớn hơn.
Nông dân giảm diện tích trồng trọt
Ở cấp độ vi mô, áp lực chi phí đang buộc nông dân phải thay đổi tư duy sản xuất. Bà Sripai Kaew-Eam, một nông dân 60 tuổi tại tỉnh Chai Nat, Thái Lan, cách Bangkok khoảng 151 km về phía Bắc, cho biết chi phí sản xuất đã tăng mạnh. Không chỉ chi phí tăng, việc tiếp cận vật tư cũng trở nên khó khăn hơn. Giá phân bón đã tăng từ 850 baht lên 1.000-1.200 baht mỗi bao, buộc bà phải giảm lượng sử dụng xuống một nửa.
Tình trạng tương tự cũng đang diễn ra tại Philippines, quốc gia nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới. “Một số nông dân hiện đang nói rằng họ có thể sẽ không trồng trọt hoặc sẽ giảm lượng phân bón sử dụng, điều này chắc chắn sẽ làm giảm sản lượng”, ông Arze Glipo, Giám đốc điều hành của Quỹ Phát triển Nông thôn Tích hợp cho biết.
Hệ quả có thể rất đáng kể. Sản lượng của nước này được dự báo có thể giảm tới 6 triệu tấn so với mức thông thường từ 19-20 triệu tấn. “Điều đó sẽ đẩy Philippines vào tình thế bấp bênh, vì nhập khẩu cũng không chắc chắn do các hạn chế xuất khẩu, khiến việc bù đắp bất kỳ sự thiếu hụt sản lượng nào trở nên vô cùng khó khăn”, ông Glipo nói.
Trong khi đó, tại Indonesia, bài toán lại đến từ yếu tố thời tiết. Dù nguồn cung phân bón không phải là hạn chế chính, hiện tượng El Nino vẫn được dự báo sẽ làm giảm sản lượng. Cục Thống kê Indonesia ước tính diện tích thu hoạch lúa trong giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 5 sẽ giảm 10,6%, xuống còn 3,85 triệu ha (9,5 triệu mẫu Anh), trong khi sản lượng gạo chưa xay xát sẽ giảm 11,12%, xuống còn 20,68 triệu tấn.
Dẫu vậy, bức tranh toàn cầu vẫn có những yếu tố “đệm” nhất định. Sau nhiều năm được mùa, thế giới hiện vẫn duy trì lượng dự trữ gạo tương đối dồi dào. Ấn Độ - nước xuất khẩu lớn nhất đang nắm giữ khoảng 42 triệu tấn, tương đương gần một phần năm lượng dự trữ toàn cầu (theo dữ liệu của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ), qua đó góp phần giảm thiểu tác động từ sự sụt giảm sản lượng.
Các chuyên gia cảnh báo rằng sự ổn định hiện tại có thể không kéo dài. Giá của hầu hết các loại gạo hiện vẫn ổn định nhưng nhiều khả năng sẽ tăng, ngay cả khi tình hình tại eo biển Hormuz được giải quyết ngay lập tức.
El Nino là hiện tượng lớp nước biển bề mặt ở khu vực xích đạo trung tâm và Đông Thái Bình Dương ấm lên bất thường, kéo dài từ 8-12 tháng hoặc lâu hơn. Hiện tượng này xảy ra theo chu kỳ tự nhiên từ 2 đến 7 năm một lần, gây biến đổi lớn về nhiệt độ, lượng mưa và gió trên toàn cầu.
